Chủ nghĩa phát xít là một khái niệm tôn giáo.
(Fascism is a religious concept.)
Câu trích dẫn này của Benito Mussolini gói gọn một quan điểm coi chủ nghĩa phát xít không chỉ đơn thuần là một hệ tư tưởng chính trị mà còn là một thuật ngữ đan xen với các yếu tố tâm linh và giáo điều. Trong lịch sử, chủ nghĩa phát xít thường có đặc điểm là niềm tin mãnh liệt vào dân tộc, bác bỏ chủ nghĩa cá nhân và nhấn mạnh vào sự thống nhất dưới sự lãnh đạo tập trung, có thẩm quyền. Khi coi nó như một "khái niệm tôn giáo", nó gợi ý rằng chủ nghĩa phát xít thể hiện những phẩm chất thường gắn liền với tôn giáo: đức tin kiên định, nghi lễ, bản sắc tập thể và đôi khi là sự biện minh thiêng liêng cho các nguyên tắc của nó. Quan điểm như vậy nêu bật cách các phong trào chính trị có thể áp dụng những phẩm chất giống như tôn giáo, tạo ra một hệ thống niềm tin chung đòi hỏi sự tận tâm và hy sinh từ những người theo nó.
Từ góc độ tâm lý học, việc coi chủ nghĩa phát xít là tôn giáo cho thấy nó hoạt động như thế nào trong việc khai thác nhu cầu sâu sắc nhất của con người về ý nghĩa và sự thuộc về. Nó có thể quyến rũ vì nó mang lại cảm giác về mục đích và sự chắc chắn về mặt đạo đức - những đặc tính thường được tìm kiếm trong các tôn giáo truyền thống. Bằng cách nâng nhà nước hoặc người lãnh đạo lên địa vị bất khả xâm phạm, các chế độ phát xít củng cố ý tưởng về một cơ quan có thẩm quyền tối cao, xứng đáng với lòng trung thành tuyệt đối. Nhận thức này có thể khiến các cá nhân bỏ qua những cân nhắc về đạo đức, quyền tự do cá nhân hoặc phê bình hợp lý để ủng hộ nhiệt huyết tập thể.
Hơn nữa, việc phân tích chủ nghĩa phát xít như một khái niệm tôn giáo nhấn mạnh sự nguy hiểm của việc kết hợp hệ tư tưởng với tâm linh. Nó chứng minh làm thế nào các đặc điểm cốt lõi của tôn giáo—giáo điều, nghi lễ, quyền lực và cộng đồng—có thể được sử dụng lại để phục vụ các mục đích chính trị, thường gây tổn hại đến nhân quyền và phẩm giá. Nhận thức được động lực này là điều cần thiết để hiểu được sức mạnh quyến rũ của các chế độ toàn trị và tầm quan trọng của việc bảo vệ các lý tưởng dân chủ và đa nguyên. Cuối cùng, câu trích dẫn này gợi lên sự suy ngẫm về cách các hệ tư tưởng có thể có được sự nhiệt thành gần như tôn giáo, định hình xã hội theo những cách sâu sắc và thường nguy hiểm.